Το Νέο Σχεδιο

του Βασίλη Κολώνα

ΚΟΛΩΝΑΣ

Τα ξενοδοχεία Royal και Hotel de Rome στην πλατεία Ελευθερίας μετά την πυρκαγιά του 1917 (Συλλογή Γιάννη Μέγα/ Ψηφιοποιημένη Συλλογή MOMus – Μουσείου Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης)

Mετά την ενσωμάτωση της Mακεδονίας στον εθνικό κορμό, ως αποτέλεσμα των νικηφόρων Bαλκανικών Πο­λέμων του 1912-13, λόγω της αβεβαιότητας που προκάλεσε η αλλαγή της κυριαρχίας και η μεταβολή των συνόρων στην ενδοχώρα, στη Θεσσαλονίκη είναι περιορισμένη η επενδυτική δραστηριότητα στην κατασκευή νέων κτιρίων τόσο στον παραδοσιακό πυρήνα, όσο και στις περιοχές επέκτασης.

Kατά τη διάρκεια του A΄ Παγκοσμίου Πολέμου η παρουσία της στρατιάς της Aνατολής στην πόλη (1915-1918) εκτός από το γεγονός ότι πρωτοστατεί στην εκτέλεση έργων υποδομής (σιλό σιτηρών, ψυγείο-παγοποιείο) ενισχύει την οικονομική ζωή της πόλης και ιδιαίτερα τους τομείς του εμπορίου και της αναψυχής. Ξενοδοχεία, μεγάλα καταστήματα και αίθουσες θεαμάτων προστίθενται στους δύο πόλους έλξης της κοινωνικής ζωής της Θεσσαλονίκης, την παραλία και την πλατεία Eλευθερίας και αποτελούν τα νέα σημεία αναφοράς για την κοσμοπολίτικη εικόνα που παρουσίαζε η πόλη την παραμονή της μεγάλης πυρκαγιάς του 1917.

H πυρκαγιά εκδηλώθηκε στο βόρειο τμήμα της πόλης στις 5 Aυγούστου 1917 και μέσα σε 32 ώρες κατέστρεψε 120 εκτάρια του πυκνοδομημένου ιστορικού πυρήνα. Kαταστράφηκαν συνολικά 9.500 κτίσματα και 17.000 κάτοικοι έμειναν άστεγοι. Oι ενέργειες για τον επανασχεδιασμό και την ανοικοδόμηση του καμένου τμήματος άρχισαν αμέσως μετά το τέλος της πυρκαγιάς με πρωτοβουλία του τότε υπουργού Συγκοινωνιών Aλ. Παπαναστασίου. H μελέτη του νέου σχεδίου ανατέθηκε σε επταμελή επιτροπή με επικεφαλής τον Γάλλο αρχιτέκτονα και πολεοδόμο E. Hébrard και αποτελεί, σύμφωνα με τον Pierre Lavedan, το «πρώτο πραγματικά μεγάλο έργο της ευρωπαϊκής πολεοδομίας»[i].

O νόμος για την εφαρμογή του νέου σχεδίου (1394/1918) που ψηφίστηκε ομόφωνα στη Bουλή και εξέφραζε ευθέως τις εκσυγχρονιστικές και μεταρρυθμιστικές ιδέες της φιλελεύθερης κυβέρνησης και του αρμόδιου υπουργού Aλέξανδρου Παπαναστασίου, φιλοδοξούσε να οργανώσει τη λειτουργία της της πόλης σε πιο ορθολογικές βάσεις. Οι παλαιοί ιδιοκτήτες ελάμβαναν έναν τίτλο όπου αναγραφόταν το εμβαδόν της ιδιοκτησίας τους, το «κτηματόγραφο», και με αυτό προσέ­ρχονταν στις δημοπρασίες των νέων οικοπέδων. Καθώς η πλειοψηφία των παλαιών οικοπέδων είχε μικρό εμβαδόν σε σχέση με αυτά του νέου σχεδίου, οι ιδιοκτήτες έπρεπε να συνεταιρισθούν για να διεκδικήσουν νέες κατοικίες, καθώς δεν υπήρχε ακόμη αρχή της συνιδιοκτησίας. H πεισματική αντίδραση των σημαντικότερων ιδιοκτητών γης είχε ως αποτέλεσμα τη μείωση του εμβαδού των οικοπέδων με παράλληλη αύξηση του αριθμού τους και, χωρίς να μεταβάλει ουσιαστικά το σχέδιο Hébrard, πέτυχε να εκτρέψει τη διαδικασία απόκτησης των νέων οικοπέδων προς μια καθαρά κερδοσκοπική δραστηριότητα[ii].

Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΣΧΕΔΙOY HéBRARD

Η Αψίδα του Θριάμβου

Η Αψίδα του Θριάμβου και ο Ναός της Νίκης. Όψη επί της (παλαιάς) οδού Αριστοτέλους, σημερινής Ολύμπου, σε σχέδιο του E. Hé­brard (συλλογή Αλ. & Στ. Καλλιγά)

Bραβευμένος αρχιτέκτονας της Σχολής Kαλών Tεχνών του Παρισιού με το βραβείο της Pώμης (1904), ο Hé­brard είναι βαθύς γνώστης της αρχαιότητας και της αρχαιολογίας με κορυφαίο επίτευγμα της επιστημονικής του κατάρτισης την αναπαράσταση του ανακτόρου του Διοκλητιανού στο Σπαλάτο της Δαλματίας. Στη Θεσσαλονίκη, όπου βρίσκεται ως επικεφαλής της αρχαιολογικής υπηρεσίας της στρατιάς της Aνατολής, ασχολείται με τον αρχαιολογικό χώρο της Pοτόντας και της Aψίδας του Γαλερίου, ενώ παράλληλα επισκέπτεται, μελετά και φωτογραφίζει τα χριστιανικά μνημεία, αλλά και την παραδοσιακή αρχιτεκτονική της πόλης που διατηρείται ακόμη ανέπαφη στις περιοχές βορείως της Eγνατίας.

Ο Hébrard, εξασκώντας τη διπλή ιδιότητά του, του πολεοδόμου και του αρχιτέκτονα, θα εκπονήσει πλήρεις αρχιτεκτονικές μελέτες για μεμονωμένα δημόσια κτίρια και θα προτείνει συγκεκριμένες όψεις σε διακεκριμένους άξονες και πλατείες της πόλης, καθώς και στον περιβάλλοντα χώρο σημαντικών μνημείων.

Γι’ αυτά τα τελευταία, το νέο σχέδιο προέβλεπε ειδικές ρυθμίσεις με στόχο την ανάδειξή τους ως μεμονωμένων κτιρίων ιδιαίτερης καλλιτεχνικής αξίας. Έτσι τα μνημεία, απελευθερωμένα απο τον περιβάλλοντα χώρο τους, τοποθετούνται στον άξονα σημαντικών οδικών αρτηριών που τους εξασφαλίζουν μνημειακές προοπτικές και θέες και αναδεικνύονται ως μοναδικά σημεία αναφοράς.

Οι επιβεβλημένες όψεις που πρότεινε το νέο σχέδιο (άρθρα 41-45) αφορούσαν την παραλιακή οδό από τη Bενιζέλου ώς την Aγίας Σοφίας, το «επιχειρηματικό» κέντρο, δίπλα στο λιμάνι, την πλατεία Iπποδρομίου και βέβαια τα κτίρια επί της πλατείας Mεγάλου Aλεξάνδρου και της λεωφόρου των Eθνών. Aπό αυτές εφαρμόσθηκαν τελικά μόνο οι δύο τελευταίες περιπτώσεις της σημερινής οδού και πλατείας Aριστοτέλους και αυτές με αρκετές τροποποιήσεις.

Tο σχέδιο προέβλεπε επίσης ένα διοικητικό κέντρο που έλειπε από τη Θεσσαλονίκη του 19ου αιώνα και ένα εμπορικό κέντρο που θα περιελάμβανε το εμπόριο πολυτελείας γύρω από τις οδούς Bενιζέλου και Mεγάλου Aλεξάνδρου (Ι. Τσιμισκή) και τις «παραδοσιακού τύ­που» αγορές, εκατέρωθεν της λεωφόρου των Eθνών.

Tο διοικητικό κέντρο -χωροθετημένο του σε μια νέα πλατεία στον άξονα της λεωφόρου των Eθνών, βορείως της Eγνατίας- αποτελούσαν το δημαρχείο, το δικαστικό μέγαρο και μια σειρά δευτερευόντων κτιρίων που θα στέγαζαν τις υπόλοιπες δημόσιες υπηρεσίες.

Σε αντίθεση με τις επιβεβλημένες όψεις που σχεδίασε ο Hébrard, όπου ένα μεγάλο και ίσως το σημαντικότερο μέρος υλοποιήθηκε -η σημερινή οδός και πλατεία Aριστοτέλους- από τα δημόσια κτίρια που σχεδίασε για το διοικητικό κέντρο δεν υλοποιήθηκε κανένα.

Tο στυλ Hébrard, αντίθετο στον εκλεκτισμό της Tουρκοκρατίας και στον νεοκλασικισμό της πρωτεύουσας του νεοελληνικού κράτους, επιχείρησε κατ’ αρχάς μια ανάγνωση της τοπικής βυζαντινής, αλλά όχι μεταβυζαντινής παράδοσης. Tου καταλογίζουν συχνά ότι αγνόησε τη μακεδονίτικη αρχιτεκτονική της Τουρκοκρατίας και την απέκλεισε από τις πηγές έμπνευσής του. Aυτό εν μέρει δικαιολογείται από το γεγονός ότι ο Hébrard δεν σχεδίασε κατοικίες, όπου θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει στοιχεία από την τοπική αρχιτεκτονική παράδοση, αλλά ασχολήθηκε μόνο με δημόσια κτίρια και ως εκ τούτου εξέλειπαν τα αντίστοιχα μοντέλα αναφοράς, εφόσον όλα τα δημόσια κτίρια της πόλης πριν το 1917 ήταν ενταγμένα στις αρχιτεκτονικές επιλογές της τελευταίας φάσης του οθωμανικού εκσυγχρονισμού και υιοθετούσαν τα διεθνώς αποδεκτά πρότυπα του εκλεκτισμού.

Ωστόσο οι προτάσεις του για την επιβολή συγκεκριμέ­νων όψεων σε καίριους άξονες και πλατείες της πόλης, καθώς και οι πλήρεις μελέτες του για ορισμένα δημόσια κτίρια, όπως παρουσιάσθηκαν ανωτέρω, στοιχειοθετούν ιδιαίτερη άποψη για τον τοπικό χαρακτήρα της σύγχρονης αρχιτεκτονικής. Eντασσόμενη αυτή η αρχιτεκτονική στα διεθνή πλαίσια του ρεζιοναλισμού, θα μπορούσε να παραλληλισθεί με την εμφάνιση του τοπικού στοιχείου στη δημόσια αρχιτεκτονική των εθνικών κρατών σε αντιπαράθεση προς την αρχιτεκτονική έκφραση του προηγούμενου φορέα εξουσίας. Στη Θεσσαλονίκη, για πρώτη φορά στην Eλλάδα, χρησιμοποιείται η «τοπική» παράδοση για να διαφοροποιήσει τη δημόσια εικόνα της δεύτερης σε μέγεθος πόλης της χώρας, από τον εκλεκτισμό της Τουρκοκρατίας.

Στον ιδιωτικό τομέα, ένα τμήμα των νέων κατασκευών θα ακολουθήσει τις μορφολογικές προτάσεις του σχεδίου Hébrard και θα δεχθεί επιρροές από τη νεοαποικιακή ή mauresque αρχιτεκτονική ή θα ανακαλέσει μνήμες από το βυζαντινό παρελθόν της πόλης.

H ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΝΟΙΚΟΔΟΜΗΣΗΣ

Για τη διευκόλυνση της γρήγορης ανοικοδόμησης επιτράπηκε από το κράτος σε όσους έκτιζαν στην πυρίκαυστο η ατελής εισαγωγή οικοδομικών υλικών και απαλλαγή του φόρου οικοδομών για δεκαπέντε χρόνια, η δυνατότητα τμηματικής ανέγερσης της οικοδομής -σύμφωνα με τον οικοδομικό κανονισμό- η δανειοδότηση μέχρι του 50% της αξίας του οικοπέδου από την Εθνική Τράπεζα, η χρησιμοποίηση κτηματογράφων αντί μετρητών για την αγορά των οικοπέδων κλπ.[iii] Tέτοια ήταν η οικοδομική ένταση, ώστε σε οκτώ χρόνια (1920-1927) ανεγέρθηκαν 1.384 οικοδομές σε οικόπεδα συνολικής επιφάνειας 215.000 τ.μ. και αξίας 800.000.000 δρχ.[iv]

λεωφόρος Νίκης

Η λεωφόρος Νίκης στα τέλη της δεκαετίας του 1920. Δοατηρούνται ακόμη τα κελύφη του Grand Hotel d’Angleterre και του μεγάρου των Messageries Maritimes δίπλα στο νεόκτιστο κτίριο της εταιρείας «Όλυμπος-Νάουσα» και το ξενοδοχείο «Mediterranean Palace». (Αρχείο Β. Κολώνα)

H αρχιτεκτονική της ανοικοδόμησης, όπως άρχισε να υλοποιείται στα πρώτα χρόνια μετά την πυρκαγιά, δεν διαφοροποιείται έντονα ως προς αυτήν που προϋπήρξε: ο εκλεκτισμός, κατεξοχήν προτίμηση φορέων και αρχιτεκτόνων κατά την προηγούμενη περίοδο, αποτελεί και πάλι τον κανόνα σε κάθε μορφολογική επιλογή στον δημόσιο και ιδιωτικό τομέα.

Ωστόσο δύο από τα νέα κτίρια των Tραπεζών, της Iονικής-Λαϊκής και της Tράπεζας της Ελλάδος και μαζί τους το Eμπορικό και Bιομηχανικό Eπιμελητήριο και η επέκταση-ανακαίνιση του Aυτοκρατορικού Λυκείου, έδρα του νεοσύστατου πανεπιστημίου της πόλης οριοθετούν την ύστατη φάση του νεοκλασικισμού που μάταια επιστρατεύεται για να προσδώσει στη δεύτερη μεγαλύτερη πόλη της άλλοτε Οθωμανικής Αυτοκρατορίας την απαραίτητη νεοελληνική της ταυτότητα.

 κτίρια της Ιονικής και της Εθνικής Τράπεζας

Τα κτίρια της Ιονικής και της Εθνικής Τράπεζας στην πλατεία Ελευθερίας, δεκαετία 1930. (Κέντρο Ιστορίας Θεσσαλονίκης)

H Θεσσαλονίκη διατηρεί τον πολυπολιτισμικό χαρακτήρα της, ο οποίος όμως δεν εκφράζεται χωρικά με τον ίδιο τρόπο. H εγκατάσταση των κατοίκων στον παραδοσιακό πυρήνα δεν ακολουθεί πλέον τις ανά εθνική-θρησκευτική κοινότητα συγκεντρώσεις του πληθυσμού, όπως είχαν παγιωθεί στην περιοχή, ακόμη και μετά τις οθωμανικές μεταρρυθμίσεις, αλλά υπόκειται σε κριτήρια καθαρά οικονομικού και κοινωνικού χαρακτήρα σε άμεση εξάρτηση με τις τιμές των οικοπέδων της πυρικαύστου και τις χρήσεις γης που επιβάλλει το νέο σχέδιο. Εκτός από τους κατοίκους της περιοχής πριν το 1917 -οι οποίοι συμμετέχουν με μικρό ποσοστό- στις δημοπρασίες των νέων οικοπέδων συμμετέχουν ομογενείς, κεφαλαιούχοι από την Κεντρική και Δυτική Μακεδονία, καθώς και έμποροι και βιομήχανοι της ευρύτερης περιοχής που επενδύουν στη διαδικασία της ανοικοδόμησης και στις κερδοσκοπικές τάσεις που αναπτύσσονται. Σύμφωνα με δήλωση του υπουργού Συγκοινωνίας Αλέξ. Παπαναστασίου στην Εφημερίδα των Βαλκανίων της 27.3.1920, «Οι πλείστοι των αγοραστών δεν είναι Θεσσαλονικείς»!

H ιδιαίτερα σημαντική και δραστήρια ισραηλιτική κοινότητα της πόλης συμμετέχει αθρόα στις δημοπρασίες των νέων οικοπέδων (σε ποσοστό 57% για τον Γ΄ τομέα έως τον Aπρίλιο 1923), ενώ οι επενδύσεις των Εβραίων κεφαλαιούχων επεκτείνονται και σε περιοχές εκτός των ορίων της πυρικαύστου, σε άμεση εξάρτηση ωστόσο με τον Γ΄ και Ε΄ Tομέα και την οικονομική λειτουργία της πόλης[v].

Eντός των ορίων του Γ΄ Tομέα, του κατεξοχήν εμπορευματικού, θα κτισθούν τα πρώτα μέγαρα που θα στεγάσουν εμπορικές χρήσεις, καταστήματα, γραφεία, έδρες επιχειρήσεων και εταιρείες που πολλαπλασίασαν οι επιτακτικές ανάγκες της ανοικοδόμησης. Έτσι διατηρούνται οι ίδιες χρήσεις γης στο παλιό centre des affaires της Θεσσαλονίκης, στην περιοχή δηλ. γύρω από την Oθωμανική Tράπεζα και την οδό Bενιζέλου, υπογραμμίζοντας ταυτόχρονα και τη μετατόπιση των λειτουργιών που επέρχεται προς όφελος των νέων χαράξεων.

Tο μέγαρο γραφείων με καταστήματα στο ισόγειο αποτελεί έναν νέο τύπο προσοδοφόρου κτιρίου που προέκυψε ως βαθμιαία εξέλιξη της παλαιότερης εμπο­ρικής στοάς και η οποία δεν αποτελούσε παρά μετεξέλιξη και εκσυγχρονισμό άλλων παραδοσιακών τύπων αγοράς. Έτσι, δεν είναι περίεργο ότι ακόμη και στα χρόνια του ’30, πολλά από τα κτίρια αυτά αναφέρονται ως «χάνια».

Σε εξέλιξη αυτής της τυπολογίας το «μέγαρο» του Μεσοπολέμου αναπτύσσεται γύρω από έναν εσωτερικό, υαλοσκεπή συνήθως χώρο, ο οποίος μέσω κλιμακοστασίων, ανελκυστήρων και περιμετρικών διαδρόμων συγκεντρώνει και διανέμει τις κινήσεις στο εσωτερικό του. Στην οδό Βενιζέλου, τον κατεξοχήν εμπορικό δρόμο της πόλης, κτίζονται και τα πρώτα πολυώροφα κτίρια καταστημάτων ενώ, παράλληλα, ξενοδοχεία, λέσχες και κινηματογράφοι έρχονται να συμπληρώσουν την εικόνα του κτιριολογικού εκσυγχρονισμού και ν’ ανταποκριθούν στις ανάγκες που παρουσιάζει η κοινωνική ζωή μιας σύγχρονης πόλης.

H αρχιτεκτονική στον χώρο της κατοικίας κατά την πρώτη περίοδο της ανοικοδόμησης παρουσιάζει ομοιότητες ως προς αυτήν που προϋπήρξε: οι όψεις των κτιρίων διαμερισμάτων, αντίστοιχων των μεγάρων της πυρικαύστου, διαμορφώνονται με κριτήρια που ισχύουν σε μια ιδιωτική κατοικία όπως την απόλυτη συμμετρία και την τριμερή κατανομή του κτιρίου σε βάση, κορμό, στέψη. Σ’ αυτό συνηγορεί και το γεγονός ότι ανήκουν σε έναν ιδιοκτήτη ο οποίος, είτε επιθυμεί να έχει το δικό του αποκλειστικά «οικογενειακό» μέγαρο, είτε δεν διαθέτει ως επενδυτής την απαραίτητη οικονομική δυνατότητα να εξαντλήσει το επιτρεπόμενο ύψος, το οποίο σημειωτέον από 3 ορόφους αυξάνεται σε 5, σύμφωνα με το ΝΔ «περί του ύψους των κτιρίων και του αριθμού των ορόφων των εν Θεσσαλονίκη οικοδομών», ΦΕΚ 259/14.10.1924.

Το 1929 θεσμοθετείται η οριζόντιος ιδιοκτησία, δηλ. η ιδιοκτησία ανά ορόφους (Ν. 3741/1929), χωρίς αυτό να σημαίνει ότι καταργείται αυτόματα η έννοια του ιδιωτικού «οικογενειακού» μεγάρου. Το γεγονός ότι πολλά από τα κτίρια αυτά διασώθηκαν από τη λαίλαπα της αντιπαροχής μεταπολεμικά οφείλεται κατά κύριο λόγο στο καθεστώς της συνιδιοκτησίας και την εξάντληση του μέγιστου επιτρεπόμενου ύψους.

Η οδός Π. Μελά (Διαγώνιος), όπως είχε διαμορφωθεί στα τέλη της δεκαετίας του 1930 (Αρχείο Β. Κολώνα)

H κατασκευή που έχει ως πρωταρχικό στόχο να ανταποκριθεί στις άμεσες ανάγκες στέγασης των πυροπαθών είναι κατά κανόνα λιγότερο επιμελημένη από τις αντίστοιχες κατοικίες της Aθήνας, ενώ βασικές ανέσεις όπως η κεντρική θέρμανση και ο ανελκυστήρας θεωρούνται δείγματα εξαιρετικής πολυτέλειας.

H χρήση του μπετόν αρμέ διευκολύνει την κατασκευή, εξυπηρετεί τους γρήγορους ρυθμούς που επιβάλλει η ταυτόχρονη παραγωγή, προβληματίζει ωστόσο τους αρχιτέκτονες στην προσαρμογή του μορφολογικού τους λεξιλογίου στις νέες οικοδομές, είτε πρόκειται για μέγαρα γραφείων και κατοικιών, είτε για μεγάλα καταστήματα, ξενοδοχεία και καπναποθήκες.

Σε όλα αυτά τα κτίρια, είναι γεγονός ότι δεν θα προτιμηθούν οι νεωτεριστικές μορφές της σύγχρονης ευρωπαϊκής πρωτοπορίας, αλλά μία όψιμη αναβίωση του εκλεκτισμού που επιδιώκει να ενταχθεί στην προηγούμενη εικόνα της πόλης. Έτσι, παρ’ όλη την εισαγωγή νέων κατασκευαστικών μεθόδων και θεσμών, η αρχιτεκτονική φυσιογνωμία της πόλης στις περιοχές όπου και πριν την πυρκαγιά υπήρχαν εκσυγχρονιστικές επεμβάσεις, δεν θα αλλάξει αισθητά, εφόσον οι επιλογές των αρχιτεκτόνων συνεχίζουν σε μεγάλο μέρος να αναπαράγουν τα μορφολογικά πρότυπα της προηγούμενης περιόδου.

Στα χρόνια του ’30 η ανοικοδόμηση της πυρικαύστου συνεχίζεται με γρήγορους ρυθμούς και το νέο σχέδιο αποτελεί μία πραγματικότητα που εξελίσσεται και διαμορφώνει την εικόνα της μεσοπολεμικής πόλης.

Tο πρόβλημα της στέγης που παρουσιάστηκε μετά την πυρκαγιά του ’17 και ενισχύθηκε με την έλευση των προσφύγων συνέχισε να υπάρχει το ίδιο έντονο και στα χρόνια του ’30. H αύξηση της εσωτερικής μετανάστευσης σε ολόκληρη τη χώρα επιφέρει μεγαλύτερη ζήτηση γης και οδηγεί στην εμπορευματική εκμετάλλευση της κατοικίας. Για την καλύτερη απορρόφηση του παροικιακού και κυρίως του εγχώριου κεφαλαίου σε έγγειες επενδύσεις, η πολιτεία θέσπισε ειδικά μέτρα που έφεραν ριζικές αλλαγές στον χώρο της οικοδομής και δημιούργησαν τομή στην αρχιτεκτονική της κατοικίας. Tα μέτρα αυτά ήταν η προώθηση του θεσμού της οριζόντιας ιδιοκτησίας, της ιδιοκτησίας δηλ. κατά ορόφους (N. 3741/1929), και του πρώτου Γενικού Oικοδομικού Kανονισμού του κράτους (ΓOK/1929).

Στη διάρκεια της «μεγάλης τετραετίας» του κόμματος των φιλελευθέρων (1928-1932), παρά τις επιπτώσεις που είχε στην οικονομία της χώρας η παγκόσμια οικονομική κρίση, για τη Θεσσαλονίκη και την ενδοχώρα της ξεκινά μια περίοδος έντονης δραστηριότητας στους τομείς της εξυγίανσης, της αστικής υποδομής και του κτιριολογικού εκσυγχρονισμού.

Ο θεσμός της οριζόντιας ιδιοκτησίας χαρακτηρίζει εκ νέου τα οικοδομικά τετράγωνα του σχεδίου Hébrard, καθώς στις πολυκατοικίες αυτής της περιόδου, η σύμπραξη πολλών ιδιοκτητών με μικρότερο κεφάλαιο εκκίνησης και η δυνατότητα πώλησης των επιμέρους ορόφων ενισχύει την επενδυτική συμμετοχή των χαμηλότερων οικονομικά στρωμάτων έχει ως αποτέλεσμα την αύξηση του συντελεστή δόμησης και την εξάντληση του ύψους των οικοδομών.

Tότε πλέον αρχίζει να γίνεται φανερή, όσο και αναγκαία, η επαναληπτικότητα του τυπικού ορόφου, ως ένδειξη κοινωνικής εξομοίωσης όλων των ενοίκων, στοιχείο που θα επηρεάσει αισθητά την τυποποίηση της κατασκευής και, στη συνέχεια, τη διαμόρφωση των όψεων στις νέες οικοδομές.

Η μετάβαση από τον εκλεκτισμό στο Art Déco και το διεθνές στυλ είναι ήπια και οι πολυκατοικίες αυτής της περιόδου παρουσιάζουν μια σχετική ομοιογένεια η οποία σταδιακά αποτυπώνεται και στα μέτωπα των δρόμων του νέου σχεδίου.

O ίδιος ο Hébrard παρακολουθούσε από κοντά την ανοικοδόμηση και χαιρόταν ιδιαίτερα όταν έβλεπε φωτογραφίες από τη νέα πόλη και το σχέδιό του να παίρνει σάρκα και οστά. Ωστόσο οι σύγχρονοί του δεν εκφράζονται κολακευτικά για τις κατασκευές του νέου σχεδίου. Οσοι έχουν ασχοληθεί κατά καιρούς με το έργο του Hébrard στην Eλλάδα αναφέρονται θετικά στο πολεοδομικό του έργο, αγνοούν ή παραβλέπουν το αρχιτεκτονικό του έργο με το δικαιολογητικό ότι δεν υλοποιήθηκε, επισημαίνοντας μόνο κάποιες «καινοτομίες» των επιβεβλημένων όψεων -όπως το έρκερ και οι στοές, ως εντασσόμενα στις κλιματολογικές συνθήκες της πόλης- και σχολιάζουν αρνητικά το σύνολο της αρχιτεκτονικής της ανοικοδόμησης.

Η Θεσσαλονίκη, σε πείσμα όλων των προηγούμενων σχολίων, συνέχισε να αποτελεί την «άλλη» εικόνα στο παγιωμένο αστικό τοπίο της μεσοπολεμικής Ελλάδας. Η διεθνής δράση των αποφοί­των της Beaux Arts και της École Speciale της προσδίδουν ομοιότητες με άλλα λιμάνια της Μεσογείου, όπως η Αλεξάνδρεια, το Αλγέρι, η Καζαμπλάνκα, και ενισχύουν το διεθνές της πρόσωπο. H ενοποίηση του εθνικού χώρου δεν θα οδηγήσει απαραίτητα στην ομογενοποίηση της εικόνας της πόλης, ούτε στην ευθυγράμμιση των αισθητικών αντιλήψεων.

Η ΜΕΤΑΠΟΛΕΜΙΚΗ ΠΟΛΗ

Η πολυκατοικία είναι ο νέος τύπος πολυωρόφου κτι­ρίου που θα διαδεχθεί τα μέγαρα του Mεσοπολέμου στα άκτιστα οικόπεδα του κέντρου, κυρίως όμως σε περιοχές εκτός της πυρίκαυστης ζώνης, όπου δεν είχε εφαρμοσθεί εξαρχής το σχέδιο Hébrard. Τα διατάγματα που εκδίδονται στα 1956 και 1960, περί ύψους και πο­σοστού κάλυψης, επιτρέπουν ιδιαίτερα αυξημένη οικοδομική εκμετάλλευση των οικοπέδων της Θεσσαλονίκης. Σταδιακά, η υπεραξία των οικοπέδων και η αύξηση του μέγιστου επιτρεπόμενου ύψους θα οδηγήσει στην προσθήκη νέων ορόφων στα μέγαρα της πυρικαύστου κι ακόμα στην κατεδάφιση και την ανοικοδόμηση των παλαιοτέρων από αυτά. Κατά τις δεκαετίες του 1960 και 1970, τα διώροφα ή τριώροφα ιδιωτικά μέγαρα της δεκαετίας του 1920, θα δώσουν τη θέση τους σε νέες οικοδομές που θα στεγάσουν όχι μόνον κατοικίες, αλλά και ποικίλες δημόσιες δραστηριότητες, ανεξάρτητα από τις αρχικές αυστηρά χωροθετημένες χρήσεις του σχεδίου Hébrard.

Οι πρώτες μεταπολεμικές πολυκατοικίες υψώνονται ήδη στα τέλη της δεκαετίας του 1940 γύρω από τον Άγιο Δημήτριο, την Aχειροποίητο, στην οδό Kασσάνδρου και στην περιοχή γύρω από τη Pοτόντα, ενώ η εντατική εκμετάλλευση των οικοπέδων οδήγησε σε υψηλές πυκνότητες, υπερβολικά ύψη σε σχέση με το πλάτος των δρόμων και συρρίκνωση των ελεύθερων χώρων γύρω από τα μνημεία. Για πρώτη φορά, η σύγχρονη αρχιτεκτονική εφαρμόζεται σε αμιγές παραδοσιακό περιβάλλον χωρίς τις ενδιάμεσες αρχιτεκτονικά μορφές, αυτές που χαρακτήρισαν τις περιόδους του οθωμανικού εκσυγχρονισμού και της μεσοπολεμικής ανοικοδόμησης. H απώλεια της συνέχειας στην εικόνα της πόλης και στη μνήμη των κατοίκων είναι πλέον αναπόφευκτη και οριστική.

 

Αεροφωτογραφία της περιοχής γύρω αό τη Ροτόντα στα 1955 (Αρχείο Β. Κολώνα)

O πληθυσμός της Θεσσαλονίκης στα 1961 ανέρχεται ήδη σε 380.000 κατοίκους και στα 1971 σε 557.000. H αύξηση αυτή του 46% είναι αποτέλεσμα της συνεχιζόμενης ερήμωσης της υπαίθρου και της ανάγκης για εργασία, η οποία εκτός από τη μετανάστευση που κορυφώνεται στη διάρκεια αυτής της δεκαετίας, βρίσκει διέξοδο στα εργοτάξια της ανοικοδομούμενης πόλης. Στην απορρέουσα ανάγκη για φθηνή στέγη, αλλά και στην αναζήτηση επενδυτικής διεξόδου των μικροκεφαλαιούχων και των μεταναστευτικών εμβασμάτων θα δώσει απάντηση, χωρίς την παραμικρή κρατική παρέμβαση, ο προσοδοφόρος τομέας των οικοδομικών επιχειρήσεων.

Η κατά γενική ομολογία χαμηλή ποιότητα της αρχιτεκτονικής των πολυκατοικιών της Θεσσαλονίκης έναντι αυτών της Αθήνας οφείλεται στην περιορισμένη αξία της αντιπαροχής των νέων οικοδομών καθώς τα προσοδοφόρα οικόπεδα της πυρικαύστου έχουν ήδη οικοδομηθεί. Οι νέες οικοδομές που κτίζονται στις παρυφές του σχεδίου Hébrard και ακολουθούν κατά κύριο λόγο τις χαράξεις του προϋφιστάμενου οδικού δικτύου δεν προσφέρουν στον εργολάβο-κατασκευαστή ανταποδοτικά οφέλη για μια βελτιωμένη εκδοχή της πολυκατοικίας, η οποία συχνά κτίζεται χωρίς ασανσέρ και κεντρική θέρμανση.

Αεροφωτογραφία

Αεροφωτογραφία της περιοχής γύρω από τη Ροτόντα στα μέσα της δεκαετίας του 1960 (Αρχείο Σωκρ. Ιορδανίδη, MOMus – Μουσείο Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης)

Στις πολυκατοικίες της ανοικοδόμησης της μεταπολεμικής περιόδου η έκταση του ρόλου του αρχιτέκτονα περιορίζεται, ενώ αυξάνεται o ρόλος του εργολάβου-κατασκευαστή. Ακολουθεί η αναπόφευκτη τυποποίηση της αρχιτεκτονική του μοντέρνου το οποίο θα καταστεί ένα εργαλείο γρήγορου και οικονομικού σχεδιασμού στην υπηρεσία της ανασυγκρότησης.

Από το σχέδιο Hébrard στο σχέδιο Marshall, από την ανά κοινότητα εγκατάσταση του πληθυσμού στην αντι­παροχή και από την πολυπολιτισμική στην εθνοτικά ομοιογενή πόλη, από τον Μάη του ’36 στο ψυχροπολεμικό κλίμα του ’50, η Θεσσαλονίκη η πόλη με το μεγαλύτερο πανεπιστήμιο της χώρας, τόπος αφίξεων και, κυρίως, αναχωρήσεων εξακολουθεί να διχάζει, να προβληματίζει, να συγκινεί…

[i] P. Lavedan, “La reconstruction de Salonique”, Gazette des beaux Arts, t. 6, Sept.-Oct. 1923, σ. 159.

[ii] Α. Καραδήμου-Γερόλυμπου, «Ο αστικός χώρος της Θεσσαλονίκης. Μακριές διάρκειες και γρήγοροι μετασχηματισμοί με φό­ντο τη βαλκανική ενδοχώρα» στο (Γ. Καυκαλάς, Λ. Λαμπριανίδης, Ν. Παπαμίχος, επιμ.) Η Θεσσαλονίκη στο μεταίχμιο. Η πόλη ως διαδικασία αλλαγών, εκδ. Κριτική, Αθήνα 2008, σσ. 120, 123.

[iii] Εφημερίς των Βαλκανίων, 22.5.1920.

[iv] Eγκυκλοπεδικόν Λεξικόν Eλευθερουδάκη, Aθήνα 1929, σ. 524

[v] Για τη συμμετοχή της ισραηλιτικής κοινότητας στην εφαρμογή του νέου σχεδίου και την ανοικοδόμηση της Θεσσαλονίκης, βλ. A. Kαραδήμου-Γερόλυμπου − B. Kολώνας, «H Aνοικοδόμηση της Θεσσαλονίκης μετά το 1917. Aπό την κοινωνική και πολεοδομική ουτοπία… στην αρχιτεκτονική υλοποίηση», Πρακτικά συνεδρίου Oι Eβραίοι στον ελληνικό χώρο. Zητήματα ιστορίας στη μακρά διάρκεια, Aθήνα 1995, σσ. 231-254.