Project Description

1

Ημερομηνία έκδοσης: Σεπτέμβριος 2011
Γλώσσα: Ελληνικά
Σελίδες: 86
Σχήμα/Διαστάσεις: 21 x 28
Κωδικός: ΘΠ 37
ISSN: 1108-5452
Τιμή: € 8.00

Συνεργάτες: Αλέξανδρος Αβραμίδης, Γιώργος Αναστασιάδης, Γιάννης Βανίδης, Άρις Γεωργίου, Γιάννης Γκροσδάνης, Ευμορφία Καραμπατάκη, Γιώργος Κορδομενίδης, Αρετή Λεοπούλου, Κλήμης Μαστορίδης, Κώστας Μπλιάτκας, Λίνα Μυλωνάκη, Ηρακλής Παπαϊωάννου, Γιάννα Τσόκου.

Φιλοξενούμενο άρθρο

Κινηματογραφικές γιγαντοαφίσες της Θεσσαλονίκης:
μια τέχνη του εφήμερου
του Γιάννη Γκροσδάνη
Δημοσιογράφου

Η διαφήμιση αποτελεί πάντα ένα μέσο προβολής και έκφρασης της κουλτούρας της κατανάλωσης. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η αφίσα καθιερώθηκε ως ένας τρόπος οπτικής επικοινωνίας και προβολής του προϊόντος. Όπως είναι γνωστό, λέγεται πως μια εικόνα ισούται με χίλιες λέξεις και η εικόνα είναι αλήθεια ότι κατορθώνει πολύ συνοπτικά και έξυπνα να μεταφέρει το μήνυμα της προβολής σε κάθε περίπτωση.

Κάπως έτσι μπήκε στο προσκήνιο και η κινηματογραφική αφίσα ως μέσο προώθησης του κινηματογραφικού προϊόντος από την αντίστοιχη βιομηχανία των ΗΠΑ. Οι πρώτες κινηματογραφικές αφίσες κυκλοφόρησαν στην Αμερική στις αρχές του 20ού αιώνα. Σύντομα κυρίαρχο ρόλο σε αυτές παίρνουν οι φιγούρες και τα πορτραίτα των μεγάλων σταρ της εποχής: Μαίρη Πικφορντ, Τσάρλι Τσάπλιν, Ντάγκλας Φέρμπανκς, Γκλόρια Σβάνσον είναι μερικές από τις μυθικές φιγούρες που δεσπόζουν στις κινηματογραφικές αφίσες του Χόλιγουντ στα χρόνια του βωβού αλλά και, αργότερα, του ομιλούντος κινηματογράφου.

Στις αρχές του Μεσοπολέμου, την περίοδο 1920-25, το υλικό αυτό θα κάνει την εμφάνισή του και στην Ελλάδα ενώ θα προστεθεί και μια ιδιαίτερη λεπτομέρεια. Εμφανίζονται οι πρώτες γιγαντοαφίσες που κοσμούν ως εξωτερικός σκηνογραφικός διάκοσμος τις προσόψεις, τις προθήκες και τα φουαγιέ κεντρικών κινηματογράφων της Αθήνας. Οι αφίσες αυτές δεν τυπώνονται με το σύστημα της λιθογραφίας αλλά ζωγραφίζονται σαν ντεκόρ απευθείας από καλλιτέχνες σε τεράστια τελάρα ή χάρτινες επιφάνειες.

Τα γνωρίσματα μιας τέχνης

Βέβαια, ο όρος “γιγαντοαφίσα” υιοθετείται πολλά χρόνια μετά, χάρη σε ένα άρθρο που δημοσιεύτηκε στο καλλιτεχνικό περιοδικό Ζυγός το 1966. Το άρθρο αυτό υπογράφει ένας από τους κυριότερους δημιουργούς κινηματογραφικών γιγαντοαφισών, ο Γιώργος Βακιρτζής, ο οποίος δίνει κάποια από τα κύρια γνωρίσματα αυτής της ιδιαίτερης τέχνης:

Ένα καλό κινηματογραφικό ντεκόρ με σύγχρονη αντίληψη απαιτούσε και απαιτεί: Σωστή και λιτή επιλογή του υλικού: 1) Αντιπροσωπευτικές σκηνές, πρωταγωνιστές, σύμβολα, κείμενα, τίτλοι. 2) Ιεράρχηση αυτών των στοιχείων με γνώμονα την προβολή των εμπορικών στοιχείων της ταινίας και σύνθεση όλων αυτών με βάση τον υπαίθριο χώρο και τους νόμους της μεγάλης επιφάνειας. 3) Σίγουρο και άνετο σχέδιο για την πραγματοποίηση των πορτραίτων και των άλλων στοιχείων που αποτελούν το ντεκόρ. 4) Χρώμα βγαλμένο μέσα από την ψυχολογία της ταινίας. Ισχυρές αντιθέσεις, υποταγμένες σε έναν χρωματικό λόγο, κατάλληλο να προβάλλεται στο φως της μέρας και της νύχτας. 5) Τεχνική γνώση των ιδιοτήτων της νερομπογιάς (ψαρόκολλα) πάνω στο χαρτί του μέτρου και αξιοποίηση των διάφορων δυνατοτήτων του υλικού. Εκτέλεση με ταχύτητα φωτός.

Η Αθηναϊκή Σχολή

Οι γιγαντοαφίσες κάνουν την εμφάνιση τους, την ίδια εποχή, στη διάρκεια του Μεσοπολέμου και στη Θεσσαλονίκη. Αρκετοί από τους κύριους εκπροσώπους του είδους γεννήθηκαν στη Μικρά Ασία, στον Πόντο ή στην Πόλη αλλά μεγάλωσαν και ξεκίνησαν την επαγγελματική και καλλιτεχνική τους διαδρομή στη Θεσσαλονίκη. Ονόματα όπως ο Κώστας Αρβανιτίδης, ο Στέφανος Αλμαλιώτης, ο Κώστας και ο Γιώργος Κουζούνης. Όλοι τους είναι ιδρυτικά μέλη του περίφημου Σωματείου Ζωγράφων – Επιγραφοποιών Θεσσαλονίκης. Το σωματείο ιδρύθηκε το 1934 και αποτέλεσε μήτρα για την περίφημη Αθηναϊκή Σχολή που δεσπόζει ιστορικά στον χώρο, μιας και αρκετοί από τους ζωγράφους – επιγραφοποιούς της Θεσσαλονίκης θα αναζητήσουν μια καλύτερη τύχη για τον αναγκαίο βιοπορισμό στην πρωτεύουσα.

Για τους τεχνίτες αυτούς η αφίσα δεν ήταν απλά μια μορφή τέχνης και έκφρασης αλλά πολύ περισσότερο η διέξοδος για να βγάζουν τα προς το ζην. Ο χρόνος ετοιμασίας είναι πάντα μικρός και στόχος η γιγαντοαφίσα να είναι αναρτημένη στην εξωτερική πρόσοψη του κινηματογράφου κάθε Δεύτερα πρωί (όταν και άλλαζαν οι ταινίες). Αυτό που ξεχωρίζει στην προσπάθειά τους είναι η απεικόνιση του πνεύματος του θέματος της ταινίας ή η αναπαράσταση κάποιας δυνατής σκηνής που να κεντρίζει το μάτι του υποψήφιου θεατή. Η ρεκλάμα πρέπει να είναι πειστική, όπως σημειώνει με τον δικό του τρόπο και ο Γ. Λαζαρίδης στο περιοδικό Κινηματογραφικός Αστήρ το 1951, παραθέτοντας το δικό του παράδειγμα: «Στη γωνία από μακριά η φωτεινή διαφήμιση που έβαλε φέτος ο κινηματογράφος “Διονύσια” και που ομολογουμένως είναι εξαιρετικά πρωτότυπη.»

Τα θέματα της ζωγραφικής απεικόνισης ήταν ποικίλα: Σκηνές πάλης, μια μυστηριώδης γυναικεία παρουσία που να μεταδίδει τον απαιτούμενο ερωτισμό, ένα στοιχειωμένο κάστρο, μια κωμική φιγούρα ή κάποια ερωτική σκηνή (ένα παθιασμένο φιλί, κατά προτίμηση). Σε γενικές γραμμές, τα θέματά τους κυριαρχούνται από τα στοιχεία της δράσης ή του ερωτισμού. Αξίζει να σημειωθεί πως, παράλληλα με τις γιγαντοαφίσες, οι τεχνίτες αυτοί ασχολούνταν και με σχέδια και επιγραφές για εμπορικές ταμπέλες, μεγάλες ρεκλάμες κτλ.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα τέτοιου τεχνίτη αποτελεί ο Στέφανος Αλμαλιώτης, από τους εκπροσώπους της πρώτης γενιάς αυτού του είδους. Ο Αλμαλιώτης, που γεννήθηκε και μεγάλωσε στη Θεσσαλονίκη, σπούδασε παιδί ακόμα τη ζωγραφική κοντά στον αγιογράφο Ματσίγκο και ξεκίνησε ως έφηβος ασκούμενος ζωγράφος να ζωγραφίζει κινηματογραφικές γιγαντοαφίσες για τους κινηματογράφους του Βαρδάρη («Αττικόν») τη δεκαετία 1925-1935.

Άλλο ανάλογο παράδειγμα είναι ο Κώστας Αρβανιτίδης, δημιουργός γιγαντοαφισών στη Θεσσαλονίκη για είκοσι χρόνια. Σκηνογράφος και εκτελεστής σκηνικών στον Πειραιά, συνεργάτης του Αλμαλιώτη αλλά και του Κουζούνη στην Αθήνα, ο Αρβανιτίδης θα επιστρέψει και θα εγκατασταθεί μόνιμα στη Θεσσαλονίκη τη δεκαετία του ’50. Από τότε και μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του ’70, ο ζωγράφος θα αναλάβει τον διάκοσμο των μεγαλύτερων κινηματογράφων της Θεσσαλονίκης: «Ιφιγένεια», «Διονύσια», «Ηλύσια», «Ράδιο Σίτι», «Ανατόλια» (ιστορικοί κινηματογράφοι στο κέντρο της Θεσσαλονίκης).

Μια συλλογή στο σήμερα

Μέσα στη δεκαετία του ’70 ο κινηματογράφος θα γνωρίσει την πρώτη σοβαρή κρίση λόγω της δυναμικής εισόδου της τηλεόρασης στην ελληνική καθημερινότητα. Έτσι, η ζήτηση για νέα έργα θα σταματήσει και η τέχνη αυτή θα ατονήσει και κάποια στιγμή μέχρι το τέλος της δεκαετίας αυτής θα εξαφανιστεί από τις εξωτερικές προθήκες και τις κτιριακές προσόψεις των κινηματογράφων. Μέσα στις δεκαετίες του ’70 και του ’80, η εμφάνιση των ζωγραφικών κινηματογραφικών απεικονίσεων θα αντικατασταθεί από διαφημιστικό υλικό των κινηματογραφικών εταιριών.

Αν και η τέχνη της κινηματογραφικής γιγαντοαφίσας στα χρόνια της θεωρήθηκε εφήμερη, εξυπηρετώντας τους εμπορικούς σκοπούς για τους οποίους άλλωστε φτιάχτηκε, υπήρξε κόσμος που συνδέθηκε μαζί της. Κάπως έτσι, μια τεράστια συλλογή με έργα αυτών των σπουδαίων καλλιτεχνών διασώθηκε από μια ομάδα συλλεκτών. Η συλλογή αυτή παρουσιάστηκε μέσα στη δεκαετία του ’90 σε αρκετούς εκθεσιακούς χώρους, σε μια μεγάλη περιοδεία, που έγινε στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Ο λόγος για την περίφημη συλλογή HELLAFI, μοναδική στο είδος της, που περιλαμβάνει γιγαντοαφίσες ζωγραφισμένες στο χέρι, προσχέδια με μολύβι, λιθογραφίες, έργα με ακουαρέλα, σινική μελάνι και κραγιόνι.

Το 2003 το Υπουργείο Πολιτισμού, μέσω του Οργανισμού Προβολής Ελληνικού Πολιτισμού, αγόρασε και παραχώρησε τη συλλογή HELLAFI στο Μουσείο Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, με σκοπό την ανάδειξη και προστασία της σε έναν αντίστοιχο χώρο. Αν και σημαντικό κομμάτι του Μουσείου, η συλλογή αυτή παραμένει ακόμα και σήμερα εξαφανισμένη σε κάποια αποθήκη και εγκλωβισμένη στη μέγγενη της γραφειοκρατίας και της έλλειψης φαντασίας του Δημοσίου από το 2003, οπότε και για τελευταία φορά εκτέθηκε σε κοινή θέα. Ας ελπίσουμε πως η νέα διοικητική δομή του Μουσείου, που πέρασε στην ευθύνη του Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, μπορεί να δώσει κάποια λύση στο πρόβλημα και να ξαναφέρει στο φως αυτούς τους κινηματογραφικούς θησαυρούς.

Περιεχόμενα τεύχους

Σερ Τζέφρι Τσάντλερ: Ένας ξεχωριστός άνθρωπος 4-14
Κώστας Μπλιάτκας

Χρονολόγιο Θεσσαλονίκης Δ’ Μέρος 15-29
Γιώργος Αναστασιάδης

Στο βολάν του design, Αντώνης Βολάνης ένας καινοτόμος από τη Θεσσαλονίκη 30-39
Άρις Γεωργίου

Θεσσαλονικέων κόμικς 40-47
Αρετή Λεοπούλου

Κινηματογραφικές γιγαντοαφίσες της Θεσσαλονίκης, μια τέχνη του εφήμερου 48-51
Γιάννης Γκροσδάνης

Ο κινηματογράφος της κρίσης, η οικονομική κρίση στον ελληνικό κινηματογράφο 52-57
Λίνα Μυλωνάκη

Εκατό χρόνια εφημερίδα “ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ” 58-69
Αλέξανδρος Αβραμίδης, Ηρακλής Παπαϊωάννου

Νικηφόρος Παπανδρέου 70-72
Γιάννα Τσώκου

Ποιήματα από το συρτάρι: Πρόδρομος Χ. Μάρκογλου 73
Γιώργος Κορδομενίδης

Έλσα Κορνέτη 74-75
Γιάννης Βανίδης, Γιώργος Κορδομενίδης

Μια πρεμιέρα στην Επίδαυρο 76-77
Ευμορφία Καραμπατάκη

In memoriam – Ιωάννης Μανωλεδάκης (1937-2011) 78
Γιώργος Αναστασιάδης

Θεσσαλονίκη Graphic Design 1980-2009 79-81
Κλήμης Μαστορίδης