του Χρίστου Ζαφείρη
δημοσιογράφου – συγγραφέα

Η σήμανση και η προβολή της ιστορικής μνήμης σε αστικούς χώρους, που είναι συνδεδεμένοι με σημαντικά τοπικά και υπερτοπικά γεγονότα ή σπουδαίες προσωπικότητες, είναι συνήθης πρακτική σε ευρωπαϊκές πόλεις. Ιστορικοί τόποι που δεν διασώζουν κτιριακές ή άλλες οπτικές μαρτυρίες παίρνουν υπόσταση και προβάλλονται στο παρόν με καλαίσθητες ενημερωτικές πινακίδες. Με τη δράση αυτή χώροι και γεγονότα που πέρασαν στη λήθη ζωντανεύουν και επανεντάσσονται στο ιστορικό γίγνεσθαι κάθε τόπου.

Στη Θεσσαλονίκη, μια πόλη – ιστορικό παλίμψηστο, με σημαντικά γεγονότα διαφόρων εποχών, το πολύμορφο και συναρπαστικό παρελθόν της δεν μπόρεσε να γίνει κοινό κτήμα στο πλατύ κοινό και στους επισκέπτες της. Αυτήν την έλλειψη επιχείρησε να καλύψει μια δράση που υιοθετήθηκε το 2012 από την οργανωτική επιτροπή εορτασμού της ελεύθερης εκατονταετίας της Θεσσαλονίκης. Είναι οι «Δείκτες Μνήμης», ένα πρόγραμμα αναρρίπισης της ιστορικής μνήμης και σήμανσης ιστορικών τόπων όπου συνέβησαν σημαντικά γεγονότα ή συνδέθηκαν με πνευματικά πρόσωπα και πνευματικές κινήσεις της πόλης.

Την πρόταση έκαναν από κοινού το Μορφωτικό Ίδρυμα της ΕΣΗΕΜ-Θ (Δημοσιογράφοι της Βόρειας Ελλάδας), το Κέντρο Ιστορίας Θεσσαλονίκης του Δήμου Θεσσαλονίκης (ΚΙΘ) και η εταιρία Tetragon, που ειδικεύεται σε πολιτισμικές εκθέσεις και μουσεία. Η δράση εγκρίθηκε από το δημοτικό συμβούλιο και άρχισε να υλοποιείται με την προγραμματική σύμβαση που υπογράφηκε από το Μορφωτικό Ίδρυμα και τον Δήμο Θεσσαλονίκης.

Το σκεπτικό της πρότασης «Δείκτες Μνήμης» ήταν απλό. Διαπίστωνε ότι σε όλο σχεδόν το πολεοδομικό συγκρότημα της Θεσσαλονίκης έχουν λάβει χώρα διάφορα ιστορικά και άλλα αξιοσημείωτα γεγονότα που έχουν ξεχαστεί ή απωθηθεί από τη συλλογική μνήμη και δεν ήταν γνωστά στο πλατύ κοινό και τη νέα γενιά. Επιβάλλόταν λοιπόν μια υπόμνηση, μια ιστορική σήμανση των χώρων αυτών με βασικές πληροφορίες και φωτογραφίες του γεγονότος ή του προσώπου. Συγκροτήθηκε επιστημονική επιτροπή που προχώρησε, με πυρήνα το ΚΙΘ, στην επιλογή των θεμάτων-χώρων, τη συγκέντρωση υλικού και τη συγγραφή κειμένων, στην ελληνική και την αγγλική γλώσσα. Την καλλιτεχνική – γραφιστική επιμέλεια των Δεικτών με πλούσιο φωτογραφικό υλικό είχε ο γραφίστας Θανάσης Γεωργίου, ενώ την οργάνωση, το καλλιτεχνικό πλαίσιο και την υλοποίηση της δράσης ανέλαβε η Tetragon, σε συνεργασία με τις αρμόδιες δημοτικές υπηρεσίες.

Η Επιτροπή των «Δεικτών Μνήμης» περιορίστηκε σε δύο θεματογραφικές ενότητες: α) στους ιστορικούς τόπους και χώρους ιστορικών γεγονότων· β) στα πρόσωπα και τους χώρους της πνευματικής ζωής της πόλης, με χρονολογικά όρια την επετειακή εκατονταετία. Από έναν ευρύτερο κατάλογο, έχει προχωρήσει στην ολοκλήρωση, από πλευράς κειμένων και γραφισμών, των 40 πρώτων Δεικτών Μνήμης, από τους οποίους στήθηκαν σε καλαίσθητα μεταλλικά πλαίσια πιλοτικά οι πρώτοι οχτώ, ενώ το στήσιμο των υπολοίπων καθυστερεί εξαιτίας της σοβούσας οικονομικής κρίσης (μόνο;). Πάντως, στον προϋπολογισμό του 2015 του Δήμου Θεσσαλονίκης έχει εγκριθεί η εγκατάσταση των έτοιμων Δεικτών και η συμπλήρωση του καταλόγου με νέα θέματα. Η θεματογραφική επέκταση των Δεικτών προβλέπεται να καλύψει και τον μνημειακό πλούτο της πόλης (βυζαντινά μνημεία, νεότερα ιστορικά κτήρια κτλ.).

Στους ιστορικούς τόπους και χώρους ιστορικών γεγονότων περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, η πλατεία Ελευθερίας, η πλατεία Ιπποδρομίου, τα Λαδάδικα, ο παλιός σιδηροδρομικός σταθμός, ο συνοικισμός Χιρς – Γκέτο των εβραίων, ο Κήπος του Λευκού Πύργου, το Μπέχτσιναρ, το πρώτο σχολείο της ελληνικής κοινότητας, τα παλιά γήπεδα των ομάδων Ηρακλή – ΠΑΟΚ – Άρη, το στρατοδικείο της χούντας (παλιά δικαστήρια), ο «Μάης» του ’36 (στη διασταύρωση Βενιζέλου και Εγνατία), το παλιό εβραϊκό νεκροταφείο στον χώρο της πανεπιστημιούπολης κ.ά.

Οι πρώτοι Δείκτες με πρόσωπα και χώρους της πνευματικής ζωής αναφέρονται στο φαρμακείο – λογοτεχνικό στέκι του Νίκου Γαβριήλ Πεντζίκη (μέγαρο Βαρβιτσιώτη στην Εγνατία), το βιβλιοπωλείο του Μανόλη Αναγνωστάκη «Βιβλιοθήκη» (οδός Χρυσοστόμου Σμύρνης), την γκαλερί «Κοχλίας» του Κώστα Λαχά (οδός Μητροπολίτου Ιωσήφ), την γκαλερί «ΖΜ» (οδός Αριστοτέλους), την Μακεδονική Καλλιτεχνική Εταιρεία «Τέχνη» (στην οδό Κομνηνών), τον χώρο όπου γεννήθηκε ο Τούρκος ποιητής Ναζίμ Χικμέτ (περιοχή Αλατζά Ιμαρέτ), το βιβλιοπωλείο «Μόλχο» (οδός Τσιμισκή), το Ουζερί Τσιτσάνη (οδός Παύλου Μελά), το λογοτεχνικό περιοδικό – πινακοθήκη Διαγώνιος του Ντίνου Χριστιανόπουλου (στοά Χρυσικοπούλου – Τσιμισκή), το λογοτεχνικό περιοδικό Νέα Πορεία του Τηλέμαχου Αλαβέρα (πολυκατοικία Παλαιών Πατρών Γερμανού και Παύλου Μελά) κ.ά.

Η ολοκλήρωση του προγράμματος “Δείκτες Μνήμης” θα αναδείξει ιστορικούς τόπους, σημαντικά γεγονότα, μνημεία και πνευματικά πρόσωπα που συνδέονται με την εξέλιξη της πόλης και θα δώσει φωνή στη σχολάζουσα ιστορική μνήμη της Θεσσαλονίκης. Τα καλαίσθητα ενημερωτικά ταμπλό, στημένα σε καίρια σημεία της πόλης, θα αποτελέσουν σπουδαίο και αξιόπιστο οδηγό για τους κατοίκους και τους επισκέπτες της πόλης, σχετικά με τη γνωριμία του παρελθόντος και τη σύνδεση τοπογραφίας και ιστορίας.