Το πανεπιστήμιο είναι ένας από τους εθνικούς και διεθνείς θεσμούς που επηρεάζεται καθοριστικά από τις τεχνολογικές εξελίξεις και την παγκοσμιοποίηση. Αλλάζει και η δομή και η λειτουργία του. Και ενώ διεθνώς συζητείται το τέλος του πανεπιστημίου όπως το γνωρίζαμε ώς σήμερα και γίνονται ραγδαίες προετοιμασίες για την προσαρμογή του στα νέα δεδομένα, στην Ελλάδα συζητούμε ακόμη πώς μια μικρή αλλά κρίσιμη μάζα φοιτητών δεν θα χειροδικεί κατά των καθηγητών της και, κυρίως, δεν θα κλειδώνει τις πόρτες και θα αφήνει μέσα στη συνεδρίαση τα ανώτατα πανεπιστημιακά όργανα που συνέρχονται για να πάρουν αποφάσεις για τη λειτουργία του.

Αυτά τα φαινόμενα είναι τα απόνερα της μεταπολιτευτικής ιδεολογικής ηγεμονίας μιας αριστεράς, τη λειτουργία της οποίας διαφορετικά φανταζόμασταν. Δυστυχώς, υπάρχουν ακόμη διαπρεπείς και σεβάσμιοι καθηγητές που αναρωτιούνται γιατί αυτή η κυριαρχία περιορίζεται και πώς θα επανέλθει.

Το αν εκλείπει ή όχι αποτελεί ένα ερώτημα. Εκείνο που διακρίνει κανείς είναι ότι η πλειονότητα των φοιτητών και ένα μεγάλο μέρος των καθηγητών κουράστηκε από τον στείρο αντιπολιτευτικό λόγο και τη μηδενιστική, πολλές φορές, καθημερινή πρακτική. Και ως συνήθως, σε τέτοιες περιπτώσεις, οι άνθρωποι επιλέγουν τον αντίθετο πόλο από αυτόν που επί μακρόν κυριάρχησε. Αυτό συμβαίνει και στην πολιτική και στους επί μέρους θεσμούς. Όλοι είναι απογοητευμένοι από τον τρόπο που λειτουργεί το πανεπιστήμιο, παρά το γεγονός ότι στο μέτρο του δυνατού επιτελεί τον σκοπό του. Η απογοήτευση τους οδηγεί στην απελπιστική διαπίστωση πως η κομματικοποίηση του πανεπιστημίου δεν θα σταματήσει και, συνεπώς, η μόνη λύση για έναν σοβαρό θεσμό ανωτάτου επιπέδου είναι ένα ιδιωτικό πανεπιστήμιο υψηλών προσδοκιών και αξιώσεων. Λάθος κατεύθυνση και συλλογισμός. Τέτοιο, σοβαρό, πανεπιστήμιο στην Ελλάδα δεν μπορεί να υπάρξει. Εκείνο που μπορεί να διαμορφωθεί, όσο είναι ακόμη καιρός, είναι η προσαρμογή του δημόσιου πανεπιστημίου στα νέα διεθνή δεδομένα και η επίμονη προσπάθεια πολιτείας και κοινωνίας να διατηρηθούν οι υψηλές σταθερές που απαιτούνται. Διαφορετικά, το ελληνικό πανεπιστήμιο θα γίνει παράρτημα της ισχυρής δομής, οργάνωσης και επιρροής κάποιου διεθνούς  πανεπιστημίου.

Διότι δίχως πανεπιστήμιο η ελληνική κοινωνία θα απωλέσει έναν ακόμη θεσμό που τη συγκροτεί και της δίνει νόημα. Όπως χωρίς στρατό δεν μπορείς να έχεις άμυνα ―και αυτό φαίνεται με οδυνηρό τρόπο στις ημέρες μας―, έτσι και χωρίς πανεπιστήμιο δεν μπορείς να έχεις ούτε παιδεία στη χώρα ούτε στελέχη που θα τη διοικήσουν από κάθε βαθμίδα.

Προλαβαίνω την ερώτηση: και τώρα, που υποτίθεται ότι είχαμε πανεπιστήμιο, πού βρίσκονται τα στελέχη; Γιατί, αν υπάρχουν, η χώρα βρίσκεται σ’ αυτήν την τραγική κατάσταση;

Το ανθρώπινο δυναμικό υπάρχει στη χώρα αλλά από τη διαχρονική οργάνωση της ελληνικής πολιτείας λείπουν δύο χαρακτηριστικά που βελτιστοποιούν τη λειτουργία της ως συστήματος. Το πρώτο είναι η δομή της. Δεν επιδιώχθηκε, για κομματικούς λόγους, η δημιουργία της καταλληλότερης δομής στην οργάνωση της πολιτείας και δεύτερον δεν στελεχώθηκε η δομή από τα πλέον ικανότερα πρόσωπα, πάλι για κομματικούς λόγους. Και οι δύο λόγοι είναι ικανοί να μηδενίσουν την αποτελεσματικότητα. Δυστυχώς, οι οιωνοί δεν είναι αίσιοι και για το μέλλον.

Ωστόσο, θα πρέπει να προσπαθήσουμε να διαμορφώσουμε το νέο πανεπιστήμιο. Και αυτό προϋποθέτει πολιτική βούληση αλλά όχι κομματικοποίηση.

Ποια είναι τα χαρακτηριστικά του;

Σε λίγες δεκαετίες από τώρα, τα μισά κολέγια και πανεπιστήμια, ακόμη και στις ΗΠΑ, θα εκλείψουν αλλά ιδρύματα σαν το Χάρβαρντ θα έχουν εκατομμύρια φοιτητές.

Η τεχνολογία που θα οδηγήσει σε αυτές τις αλλαγές είναι ήδη έτοιμη και τίποτε δεν μπορεί να τη σταματήσει.

Το κολεγιακό επίπεδο εκπαίδευσης θα είναι ένα πρώτο βήμα προσέγγισης της ανώτατης παιδείας. Η παρουσία και διαμονή στα πανεπιστημιακά campus δεν θα έχει νόημα, πολλοί καθηγητές θα χάσουν την εργασία τους ή θα μεταβάλουν τους όρους και τις συνθήκες υπό τις οποίες την επιτελούν, το πρώτο πτυχίο θα έχει ολοένα και μικρότερη σημασία και τα μεγάλα, φημισμένα πανεπιστήμια θα αποκτήσουν εκατομμύρια φοιτητές.

Τα ιδιωτικά πανεπιστήμια θα καταρρεύσουν, τα κρατικά θα συρρικνωθούν και τα μαθήματα σε μεγάλο ποσοστό θα γίνονται μέσω διαδικτύου.

Η ζωντανή διάλεξη θα αντικατασταθεί από το βίντεο ροής.

Σε όσα πανεπιστήμια είχαν εντυπωσιακά campus, οι άνθρωποι μπορεί να νοσταλγήσουν τις ωραίες εικόνες, τα επιβλητικά κτήρια, τις ωραίες βιβλιοθήκες και το κλίμα τους, αλλά δεν θα είναι διατεθειμένοι να διαθέσουν μεγάλα χρηματικά ποσά για να πετύχουν κάτι που η σύγχρονη τεχνολογία μπορεί να τους το παράσχει με ελάχιστη οικονομική επιβάρυνση.

Όσοι πιστεύουν ότι αυτήν την παγκόσμια ροή πραγμάτων μπορεί να την αλλάξει μια κυβερνητική αλλαγή στην Ελλάδα μάλλον αυταπατώνται.

Μήπως θα πρέπει να προετοιμαζόμαστε;

Μήπως το Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, που πάντοτε πρωτοπορούσε σε νέες ιδέες, θα πρέπει να αρχίσει σιγά σιγά να καθιερώνει μια σύνθεση παραδοσιακής διδασκαλίας των μαθημάτων και σύγχρονης μετάδοσής της, μέσω διαδικτύου; Μήπως  σ’ αυτήν του την προσπάθεια προσαρμογής θα μπορούσε να το βοηθήσει η δημιουργία μιας πανεπιστημιακής ραδιοτηλεόρασης με μηδενικό κόστος, η οποία θα κάλυπτε και το ποιοτικό κενό που δημιουργήθηκε με τον δραματικό περιορισμό του κρατικού δικτύου;

Μήπως με αυτόν τον τρόπο θα μπορούσε να έχει φοιτητές από όλον τον κόσμο, κυρίως στις κλασικές σπουδές, και από αυτήν τη σχέση να αποκτήσει και οικονομικά οφέλη;

Μήπως οι οικονομικοί και άλλοι θεσμικοί φορείς της πόλης θα πρέπει να συνδράμουν και να βοηθήσουν σε μια τέτοια προσπάθεια των πανεπιστημιακών αρχών;

Τα έξυπνα πανεπιστήμια επενδύουν  online. Οι επενδύσεις σε κτίρια και άλλα κλασικά ανάλογα ανήκουν στο παρελθόν.

Η ανοικτή διαδικτυακή διδασκαλία θα οδηγήσει τους φοιτητές στα καλύτερα πανεπιστήμια του κόσμου. Αυτό σημαίνει ότι τα δευτερεύοντα θα εκλείψουν.

Η διεθνοποίηση του πανεπιστημίου αποτελεί μέρος μιας μακράς εξελικτικής πορείας, δεδομένου ότι τα φημισμένα πανεπιστήμια προσείλκυαν φοιτητές διαφόρων χωρών, αλλά στις μέρες μας, με τη νέα τεχνολογία, έχει αποκτήσει μια εντελώς νέα μορφή με την εφαρμογή πρωτοποριακών ιδεών και διασυνοριακών προγραμμάτων, υποστήριζε ο πρόεδρος του Yale Richard S. Levin σε μια ομιλία του στην Αθήνα το 2008.

Η απομόνωση δεν αποτελεί επιλογή. Πολλοί άνθρωποι φοβούνται την πολιτιστική ομογενοποίηση και έχουν δίκαιο. Αλλά μια σωστή ισορροπία μεταξύ παγκόσμιου και τοπικού θα αποτελούσε την καλύτερη λύση. Άλλωστε, η χρυσή τομή αποτελούσε ελληνική επινόηση.

Το αναδυόμενο παγκόσμιο πανεπιστήμιο σημαίνει ότι τα πολιτικά, οικονομικά, κοινωνικά και πολιτιστικά φαινόμενα σε κάθε γωνιά του πλανήτη δεν μπορούν πλέον να γίνουν κατανοητά χώρια από τον υπόλοιπο κόσμο.

Και το εκπαιδευτικό πρόγραμμα των «έξυπνων» πανεπιστημίων προσαρμόζεται στην αυξανόμενη αλληλεξάρτηση μεταξύ των χωρών.

Η ογκούμενη διασυνοριακή ροή των φοιτητών έχει αποτελέσει ενδεχομένως την πιο δραματική προσαρμογή των πανεπιστημίων στην παγκοσμιοποίηση.

Τα φημισμένα πανεπιστήμια αναζητούν φοιτητές από όλον τον κόσμο, για να εκπροσωπήσουν το πλήρες φάσμα των πολιτισμών και αξιών στις πανεπιστημιουπόλεις τους και στέλνουν τους φοιτητές τους στο εξωτερικό, για να τους προετοιμάσουν για παγκόσμιες καριέρες.

Η παγκοσμιοποίηση διαμορφώνει εκ νέου τον τρόπο με τον οποίο διεξάγονται οι έρευνες.

Η εκπόνηση μέρους ερευνητικών προγραμμάτων σε άλλες χώρες αποτελεί μια νέα τάση.

Το διαδίκτυο προσφέρει ένα ολοκαίνουριο φάσμα δυνατοτήτων στα πανεπιστήμια, τα οποία αναζητούν να διευρύνουν και να επαναπροσδιορίσουν την παραδοσιακή τους αποστολή.

IMG_4199